Bốn nghề hay bị gọi chung là coach, và bạn đang cần nghề nào

Trong bài này

1. Bốn chữ, bốn nghề
2. Người đào tạo dạy một nội dung đã có sẵn
3. Người tư vấn nhận đề bài và trả lại lời giải
4. Huấn luyện viên không đưa lời giải, họ hỏi để bạn tự tìm
5. Người cố vấn đã đi qua chặng bạn đang đứng
6. Bốn nghề đặt cạnh nhau
7. Vì sao trên tên Duy có chữ Coach mà Duy làm việc như một người cố vấn
8. Ba câu tự hỏi trước khi bỏ tiền
9. Chuyện này nằm ở đâu trong bốn năng lực
10. Một việc làm được trong tuần này

Có một câu Duy nhận gần như mỗi tuần, và lần nào nội dung phía sau cũng khác nhau. Câu đó là: anh coach cho em được không.

Người hỏi đang cần gì thì phải nói chuyện thêm mười lăm phút mới rõ. Có bạn cần một người dạy hẳn một bộ kỹ năng từ đầu. Có bạn đã biết phải làm gì rồi, chỉ cần một người ngồi cạnh mỗi tháng để không bỏ dở. Có bạn thì thật ra đang muốn thuê người làm hộ, chỉ là không tiện nói thẳng.

Bốn nghề rất khác nhau đang bị gói chung vào một chữ, và chọn nhầm nghề thì tiền mất mà việc vẫn đứng yên. Bài này tách bốn nghề đó ra, kèm cách bạn tự kiểm xem mình đang cần ai.

Bốn chữ, bốn nghề

Bốn chữ hay gặp là đào tạo, tư vấn, huấn luyện và cố vấn. Trong tiếng Anh chúng là trainer, consultant, coach và mentor. Người Việt mình quen gọi gộp tất cả là thầy hoặc là coach, nên khi đi tìm người giúp thì tìm sai chỗ mà không biết.

Chỗ khác nhau không nằm ở bằng cấp hay giá tiền. Nó nằm ở hai câu hỏi rất đơn giản: lời giải nằm ở đâu, và ai là người đi làm.

Người đào tạo dạy một nội dung đã có sẵn

Người đào tạo chuẩn bị một nội dung và truyền lại cho nhiều người cùng lúc. Lời giải nằm ở nội dung, còn việc áp dụng thì bạn tự về làm.

Nghề này rẻ nhất tính trên đầu người và cũng là nghề dễ đo nhất trong ngắn hạn. Sau một buổi đào tạo tốt, đội ngũ của bạn biết thêm một cách làm mà trước đó chưa biết.

Nhưng biết thêm một cách làm không có nghĩa là làm được. Duy đã đứng lớp cho khoảng ba mươi doanh nghiệp và thấy đi thấy lại đúng một chuyện. Ba tuần sau buổi học, phần lớn đội ngũ quay về đúng thói quen cũ, trừ khi có người ở lại giữ nhịp.

Chọn người đào tạo khi: đội ngũ của bạn thiếu một bộ kỹ năng cụ thể, ai cũng thiếu giống nhau, và bạn có sẵn người giữ nhịp sau khi lớp kết thúc.

Người tư vấn nhận đề bài và trả lại lời giải

Người tư vấn đi sâu vào một bài toán của bạn, phân tích, rồi trả lại một phương án. Lời giải nằm ở họ, và nhiều khi chính họ hoặc đội ngũ của họ làm luôn phần triển khai.

Nghề này hợp nhất khi bạn cần một kết quả trong một khung thời gian, và bạn không có nhu cầu tự học cách làm. Bạn thuê người sửa đường ống thì bạn không cần biết cách sửa đường ống.

Chỗ hiểm của nghề này nằm ở đúng ưu điểm của nó. Người tư vấn đi rồi thì năng lực đi theo họ. Nếu bài toán còn quay lại năm sau, bạn lại thuê tiếp, và mỗi lần thuê tiếp là một lần bạn xác nhận rằng năng lực đó chưa bao giờ vào được đội ngũ mình.

Chọn người tư vấn khi: bài toán rõ, cần xong trong một khung thời gian, và bạn chấp nhận rằng đội ngũ mình sẽ không tự làm được việc đó sau khi họ rời đi.

Huấn luyện viên không đưa lời giải, họ hỏi để bạn tự tìm

Nghề này bị hiểu sai nhiều nhất ở Việt Nam. Huấn luyện viên đúng nghĩa, tức coach theo cách hiểu quốc tế, không đưa lời giải cho bạn. Họ đặt câu hỏi để bạn tự nhìn thấy điều mình đang tránh nhìn.

Giả định của nghề này là bạn đã có đủ chất liệu để tự tìm ra đường đi, chỉ đang bị nhiễu bởi cảm xúc, bởi thói quen, hoặc bởi việc không ai hỏi bạn những câu khó. Lời giải nằm ở bạn, người kia chỉ giúp bạn lấy nó ra.

Nghề này mạnh không ngờ khi bạn đang mắc kẹt ở tầng con người chứ không phải tầng chuyên môn. Nhưng nếu bạn thiếu chuyên môn thật, thiếu kinh nghiệm ở đúng việc đang làm, thì một trăm câu hỏi hay cũng không tạo ra được thứ bạn chưa từng có.

Chọn huấn luyện viên khi: bạn biết phải làm gì mà không làm, hoặc bạn đang đứng trước một quyết định mà phần khó nằm ở chính bạn, không nằm ở thông tin.

Người cố vấn đã đi qua chặng bạn đang đứng

Người cố vấn, hay mentor, khác ba nghề trên ở một chỗ rất cụ thể: họ đã từng đứng ở chỗ bạn đang đứng, trong một nghề đủ giống nghề của bạn.

Vì đã đi qua nên họ nhận ra điều bạn đang mô tả trước khi bạn mô tả xong. Họ nói được câu này thì Duy làm hỏng rồi, và họ nói được cái giá của lần làm hỏng đó. Lời giải nằm ở kinh nghiệm của họ, nhưng người đi làm là bạn.

Cố vấn và tư vấn khác nhau rõ nhất ở chỗ này: người tư vấn làm thay bạn, còn người cố vấn làm mẫu rồi để bạn tự làm.

Nghề này chỉ có giá trị khi kinh nghiệm của người cố vấn nằm đúng vùng bạn đang mắc. Một người cố vấn giỏi trong ngành sản xuất chưa chắc giúp được một phòng khám. Nên khi chọn, bạn đừng hỏi họ đã thành công thế nào, hãy hỏi họ đã giải bao nhiêu trường hợp giống trường hợp bạn đang gặp.

Chọn người cố vấn khi: bạn muốn tự làm được về lâu dài, và bạn cần rút ngắn quãng thử sai bằng kinh nghiệm của người đi trước.

Bốn nghề đặt cạnh nhau

Vì sao trên tên Duy có chữ Coach mà Duy làm việc như một người cố vấn

Chỗ này Duy nợ bạn một câu nói thẳng. Chữ Coach nằm trong tên thương hiệu vì thị trường Việt Nam quen gọi như vậy, và vì sáu năm trước Duy chưa nghĩ kỹ về chuyện này.

Nhưng cách Duy làm việc thì không phải huấn luyện thuần. Duy có đưa lời giải, có nói thẳng cách Duy đã làm và cả những lần Duy làm hỏng. Duy làm mẫu cho bạn xem một lần rồi để bạn làm lại. Theo đúng định nghĩa quốc tế thì đó là cố vấn, không phải huấn luyện.

Duy nói ra chuyện này vì hai lý do. Thứ nhất, để bạn biết mình sắp mua thứ gì trước khi trả tiền. Thứ hai, vì trong nghề này có không ít người bán một chữ mà giao một thứ khác, và Duy không muốn nằm trong nhóm đó.

Trên thực tế, một quãng đồng hành tử tế thường trộn nhiều nghề. Có tháng Duy phải đứng lớp cho cả đội ngũ, có tháng chỉ ngồi hỏi bạn năm câu rồi im. Điều quan trọng không phải gọi tên đúng, mà là người ngồi cùng bạn nói rõ họ đang làm gì, ở buổi nào, và vì sao.

Ba câu tự hỏi trước khi bỏ tiền

Sau khi việc này xong, ai là người còn giữ được năng lực đó: nếu câu trả lời là người bên ngoài, bạn đang mua tư vấn, dù người bán gọi nó bằng chữ gì.

Vấn đề của mình là không biết, hay biết mà không làm: không biết thì cần đào tạo hoặc cố vấn. Biết mà không làm thì thêm một khoá học nữa cũng không đổi được gì, chỗ hỏng nằm ở nhịp và ở người giữ nhịp.

Người này đã làm việc mình đang làm bao giờ chưa: câu hỏi này lọc rất nhanh. Người đã làm sẽ kể được chi tiết bạn kiểm chứng được, còn người chưa làm sẽ chỉ nói được nguyên tắc chung.

Chuyện này nằm ở đâu trong bốn năng lực

Trong cách Duy làm việc với nhà sáng lập thế hệ mới, có bốn năng lực phải đi cùng nhau: uy tín nghề nghiệp, tư vấn có trách nhiệm, hệ thống tăng trưởng, và kiến tạo cộng đồng. Việc chọn đúng người để học cũng chính là một phép thử của năng lực thứ hai.

Người tư vấn có trách nhiệm là người nói thẳng khi mình không phải lựa chọn phù hợp. Nên khi bạn đi tìm người giúp, hãy để ý xem họ có bao giờ từ chối bạn không. Một người nhận mọi khách là một người chưa có gì để mất.

Một việc làm được trong tuần này

Lấy ba khoản bạn đã chi cho việc học trong mười hai tháng qua, gồm cả khoá học, người tư vấn và người đồng hành. Với mỗi khoản, ghi ra bạn đã mua nghề nào trong bốn nghề trên, và hôm nay năng lực đó đang nằm ở đâu.

Nếu cả ba khoản đều dẫn về cùng một chỗ là năng lực vẫn nằm ngoài công ty bạn, thì lần chi tiếp theo bạn đã biết phải hỏi câu gì trước khi ký.