Gom chuyện thật trong nghề, để nhiều năm sau vẫn còn chuyện để viết

Câu than phiền phổ biến nhất của người làm nội dung là hết ý tưởng. Duy cho rằng gần như không ai hết ý tưởng thật, điều họ thiếu là một kho chứa và một thói quen bỏ đồ vào kho.

Hết ý tưởng là một chẩn đoán sai, và vì chẩn đoán sai nên cách chữa cũng sai theo. Họ đi tìm nguồn cảm hứng, đọc thêm sách, xem thêm người khác làm, trong khi thứ cần chữa là một thói quen mất ba mươi giây mỗi ngày.

Ý tưởng không đến lúc bạn ngồi viết

Ý tưởng đến lúc bạn đang làm việc chứ không đến lúc bạn ngồi trước màn hình. Nó đến lúc một khách hỏi một câu lạ, lúc bạn quyết định điều gì đó trái với thói quen của mình, lúc một nhân sự làm sai và bạn nhận ra lý do sâu xa phía sau, hoặc lúc bạn đọc một con số và thấy nó ngược hẳn với điều mình vẫn tưởng.

Vấn đề là những khoảnh khắc đó xảy ra khi bạn đang bận, và ba ngày sau bạn không nhớ nổi. Đến lúc ngồi xuống trước màn hình trắng, bạn cố nghĩ ra ý tưởng từ trí nhớ rỗng, rồi kết luận mình hết ý.

Bốn loại chất liệu đáng ghi

Câu hỏi lặp lại: câu nào bạn nghe từ ba người trở lên là một bài viết, vì nó lặp lại nghĩa là nó là điểm nghẽn chung chứ không phải thắc mắc riêng của một người.

Quyết định có đánh đổi: ghi lại lần bạn chọn A và bỏ B kèm lý do, loại này quý nhất vì không ai sao chép được, và nó cho người đọc thấy cách bạn nghĩ chứ không chỉ điều bạn biết.

Sai lầm đã trả giá: viết được loại này thì bạn có đúng thứ mà mọi khoá học đều thiếu, với một điều kiện là bạn phải đủ xa nó rồi mới kể được mà không cay đắng.

Số liệu ngược với dự đoán: con số làm bạn ngạc nhiên sẽ làm người đọc ngạc nhiên, còn con số xác nhận lại điều ai cũng biết thì không đáng bỏ công viết.

Cách ghi để dùng được về sau

Ghi ba dòng, đúng ba dòng, ngay trong ngày. Ghi nhiều hơn thì bạn sẽ bỏ thói quen này sau một tuần, và một thói quen bỏ dở thì không tạo ra kho nào.

Dòng một là tình huống, viết như kể cho một người bạn nghe chứ đừng viết cho hay. Dòng hai là điều bạn đã làm hoặc điều bạn vừa thấy. Dòng ba là vì sao, tức bài học rút ra được.

Dòng ba là dòng biến một mẩu ghi chép thành chất liệu dùng được. Không có nó thì sáu tháng sau bạn đọc lại và không hiểu vì sao ngày ấy mình ghi câu này.

Duy nói thêm một điều về dòng ba. Bạn không cần viết đúng ngay, và nhiều khi bài học bạn ghi hôm nay sẽ sai sau nửa năm. Không sao cả, vì chính chỗ sai đó lại thành một chất liệu khác, thuộc loại quý hơn: lần bạn đổi ý và lý do đổi.

Ba thời điểm dễ ghi nhất trong ngày

Ghi trong lúc đang bận thì không ai làm nổi, nên phải gắn việc ghi vào ba lúc có sẵn khoảng trống.

Ngay sau một buổi làm việc với khách: khoảng năm phút lúc vừa đứng dậy là lúc đầu còn nóng nhất, và mọi thứ đáng ghi đều còn nguyên chứ chưa bị việc khác đè lên.

Trên đường về: nếu bạn tự lái thì ghi âm hai phút, còn nếu có người lái thì gõ ba dòng, đây là quãng thời gian bị bỏ phí nhiều nhất trong ngày của người sáng lập.

Cuối buổi chiều, trước khi rời bàn: nhìn lại một ngày và hỏi hôm nay có điều gì làm mình dừng lại vài giây, câu hỏi này gọn hơn hẳn câu hôm nay có gì đáng viết.

Kho không cần phần mềm đắt tiền

Duy dùng một tệp duy nhất, ghi theo ngày và không phân loại gì cả. Phân loại làm chậm việc ghi, mà việc ghi mới là việc khó, còn tìm kiếm bằng chữ thì đủ dùng cho vài trăm mẩu đầu tiên.

Nếu bạn hay nói dễ hơn viết, ghi âm hai phút rồi để máy chuyển thành chữ. Quan trọng là ghi trong vòng vài giờ, đừng để sang ngày hôm sau.

Khi kho đầy mà vẫn thấy không có gì để viết

Chuyện này xảy ra và nó không có nghĩa là bạn ghi sai. Duy thấy có hai lý do, và hai lý do đó chữa khác nhau.

Lý do thứ nhất là bạn đang tìm mẩu hay nhất thay vì tìm mẩu gần nhất. Đọc lướt hai trăm mẩu để chọn một mẩu hay thì mệt hơn viết bài, nên chỉ đọc mười mẩu mới nhất rồi chọn trong đó.

Lý do thứ hai là mẩu nào cũng thấy nhỏ quá, không đủ thành một bài. Cảm giác này gần như luôn sai, vì một tình huống nhỏ có thật vẫn hơn hẳn một chủ đề lớn không có gì bên trong. Bài viết được nhớ nhất của Duy đến từ một mẩu ba dòng ghi lại một câu khách nói trong lúc đứng dậy ra về.

Từ kho ra bài

Mỗi tuần mở kho ra đọc lướt các mẩu mới, rồi chọn một mẩu mà bạn vẫn còn thấy có gì đó chưa nói hết. Đó là mẩu đáng thành bài, vì cảm giác chưa nói hết chính là dấu hiệu bên dưới còn chiều sâu.

Một mẩu ba dòng thành một bài tám trăm chữ theo cấu trúc đơn giản: kể tình huống, chỉ ra chỗ nhiều người hiểu sai, đưa cách nhìn của bạn, rồi cho người đọc một việc làm được trong tuần.

Bốn mẩu ghi thật, để bạn hình dung

Nói về cách ghi thì trừu tượng, nên Duy lấy bốn mẩu trong kho của mình ra làm ví dụ, giữ nguyên độ thô của chúng.

Mẩu loại câu hỏi lặp: ba người trong tháng cùng hỏi làm sao biết nhân sự này có nên giữ hay không, mà cả ba đều đã biết câu trả lời và chỉ đang tìm người xác nhận. Dòng ba ghi rằng khi một người chủ hỏi có nên giữ, nghĩa là họ đã quyết bỏ từ lâu rồi.

Mẩu loại quyết định: từ chối một hợp đồng đào tạo lớn vì công ty đó muốn đo kết quả bằng điểm hài lòng sau buổi học. Dòng ba ghi rằng đo bằng điểm hài lòng thì người dạy sẽ tối ưu cho việc dễ chịu chứ không cho việc thay đổi.

Mẩu loại sai lầm: có một khoá Duy nhận mười tám người trong khi thiết kế cho tám người, và tới buổi thứ tư thì không còn theo sát được ai. Dòng ba ghi rằng số lượng người học là một phần của phương pháp, không phải một biến kinh doanh tách rời.

Mẩu loại số liệu ngược: tra lại thì thấy khách ký sau buổi đầu tiên có tỉ lệ đi hết chương trình thấp hơn hẳn khách ký sau lần gặp thứ hai hoặc thứ ba. Dòng ba ghi rằng quyết nhanh không phải dấu hiệu tốt như mình vẫn tưởng.

Bốn mẩu này đều được ghi trong chưa tới một phút mỗi mẩu, và cả bốn về sau đều thành nội dung. Điều quý không nằm ở cách viết, nó nằm ở chỗ chúng có thật.

Sau sáu tháng

Bạn sẽ có khoảng một trăm tới hai trăm mẩu, và lúc đó một điều thú vị xảy ra: các mẩu bắt đầu tự gom thành nhóm mà bạn không sắp xếp gì cả. Những nhóm đó chính là luận điểm nghề nghiệp của bạn, và bạn tìm ra chúng bằng bằng chứng thay vì bằng cách ngồi nghĩ xem mình nên đứng ở đâu.

Đây là cách tìm định vị đáng tin nhất Duy biết, vì nó dựa trên việc bạn thật sự quan tâm điều gì đủ để ghi lại. Một câu định vị nghĩ ra trong hai giờ thì đẹp mà không có gốc, còn một câu rút ra từ hai trăm mẩu thì bạn bảo vệ được nó suốt nhiều năm.

Với Duy, kho ghi chép sáu năm là nền của mọi chương trình đang dạy hôm nay. Không có nó thì Duy chỉ dạy lại được những gì mình đọc được của người khác, và người học sẽ nhận ra điều đó nhanh hơn bạn nghĩ.